3ο αισθητικό πεδίο: Gestalt

Από Wikicinema
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Το άρθρο είναι μέρος της σειράς
Θεωρία των
αισθητικών πεδίων
Τα 6 αισθητικά πεδία

1ο αισθητικό πεδίο

2ο αισθητικό πεδίο

3ο αισθητικό πεδίο

4ο αισθητικό πεδίο

5ο αισθητικό πεδίο

6ο αισθητικό πεδίο

Δείτε επίσης...

...

disclaimer
for flickr photos
Please read:
All copyrighted flickr photos shown in this page are not hosted here but shared directly from flickr.com because their respective owners allow so by having enabled the sharing function. If you don't want for your photos to be shared here, please disable sharing on your flickr preferences page. In any case, all photos here are credited and link back to their original flickr photo pages.

Η Ψυχολογία Gestalt[1] (λέγεται και μορφολογική ψυχολογία) είναι μια θεωρία του μυαλού και του εγκεφάλου που προτείνει ότι ο εγκέφαλος λειτουργεί

  • ολιστικά,
  • παράλληλα,
  • με αναλογίες και
  • με τάσεις αυτο-οργάνωσης.

Η βασική αρχή λέει ότι το ανθρώπινο μάτι βλέπει τα αντικείμενα πρώτα στην ολότητά τους πριν αντιληφθεί τα μεμονωμένα μέρη τους.

Ολόκληρη η θεωρία Gestalt μπορεί να συνοψιστεί στη φράση: "Το σύνολο είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών του" (ή όπως ειπώθηκε αρχικά: "Το σύνολο είναι διαφορετικό από το άθροισμα των μερών του").

故致譽無譽

"Μια άμαξα είναι κάτι περισσότερο από το σύνολο των μερών της"
Tao Te Ching

Η βασική ιδέα αυτής της θεωρίας είναι φυσικά πολύ παλιά. Ψήγματα της μπορούμε να βρούμε σε πολλούς αρχαίους φιλοσόφους. Σύμφωνα με τη θεωρία του Πλάτωνα οι ιδέες είναι υπερβατικές φόρμες που γίνονται αντιληπτές μόνο με τη λογική και όχι με τις αισθήσεις.

Η σύγχρονη θεωρία δημιουργήθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα στη σχολή της Gestalt (Μορφολογικής) Ψυχολογίας του Βερολίνου έχοντας τις ρίζες της σε φιλοσόφους όπως ο Χιουμ, ο Γκαίτε και ο Καντ. Ως δημιουργοί και κύριοι εκφραστές της θεωρούνται τρείς φοιτητές: ο Max Wertheimer, ο Wolfgang Kοhler και ο Kurt Koffka. Η Σχολή αυτή της Ψυχολογίας ονόμασε τον εαυτό της και τη θεωρία της Gestalt διευρύνοντας έτσι το αντικείμενο της και πέρα από την αντίληψη. Το όνομα προέρχεται από τη γερμανική λέξη gestalt που σημαίνει «σχήμα» ή «μορφή».

Αυτή η ευφυής ομάδα των θεωρητικών μπόρεσε να διακηρύξει (και με την κατάλληλη μεθοδολογία να «αποδείξει» μέσω πειραμάτων) ότι ο τρόπος που γίνεται αντιληπτή η μορφή κάθε στοιχείου εξαρτάται από τη θέση και τη λειτουργία του στη συνολική διάταξη.

Σύμφωνα με τον Εμμανουήλ Βακαλό, έναν από τους λίγους έλληνες ακαδημαϊκούς και αρχιτέκτονες που έχουν ταυτιστεί με τη σχολή και γράψει για το θέμα, η προσπάθεια διαχωρισμού της αντίληψης στα στοιχειακά της μέρη είναι μάταιη. Για παράδειγμα, οι θεωρητικού της Gestalt επισημαίνουν πως μια μουσική σύνθεση είναι κάτι περισσότερο από τις νότες από τις οποίες συνίσταται.

Μπορεί κανείς να εκτελέσει τη σύνθεση κατεβάζοντάς την κατά ένα κλειδί χαμηλότερα ή ανεβάζοντάς της κατά ένα υψηλότερα. Μπορεί να μην κρατήσει καμιά από τις αρχικές νότες και όμως η μελωδία να διασωθεί και ο ακροατής να την αναγνωρίσει και να την αντιληφθεί ως ίδια. Προχωρώντας ένα βήμα πιο κάτω μπορούμε να πούμε πως η μελέτη των επιμέρους στοιχείων (νότες) μας σύνθεσης είναι προφανώς ατελής και σχεδόν άσκοπη. Συνεπακόλουθα και η μελέτη εμπειρικών φαινομένων απομονωμένων από ένα γενικότερο αντιληπτικό σύνολο είναι μάταιη αλλά και παραπλανητική.

Φαινόμενα Gestalt

Τα βασικά φαινόμενα που έχουν παρατηρηθεί στα συστήματα Gestalt είναι η εμφάνιση (emergence), η υποστασιοποίηση (reification), η πολυστάθεια (multistability) και η μη παραλλαξιμότητα (invariance). Η θεωρία Gestalt απλά τα καταγράφει αλλά δεν εξηγεί γιατί συμβαίνουν.

Εμφάνιση

Το πρόσωπο στον Άρη
Εμφάνιση
Εμφάνιση είναι η διαδικασία σχηματισμού σύνθετων προτύπων από απλούστερους κανόνες. Για να αντιληφθείτε το φαινόμενο της εμφάνισης κοιτάξτε την αριστερή εικόνα χωρίς να διαβάσετε παρακάτω. Τι βλέπετε; Στην αρχή δεν αναγνωρίσατε τίποτα. Και ξαφνικά, εκεί που κοιτούσατε, εμφανίστηκε η εικόνα ενός σκύλου. Δεν αναγνωρίσατε το σκύλο σταδιακά από κάποια επιμέρους τμήματα (πόδια, αυτιά, μύτη, ουρά) αλλά αντ' αυτού συλλάβατε ξαφνικά την εικόνα του σκύλου, με τη μία, ως σύνολο.

Ένα άλλο καλό παράδειγμα εμφάνισης είναι το πρόσωπο στον Άρη.

Υποστασιοποίηση

Υποστασιοποίηση
Η υποστασιοποίηση είναι η εποικοδομητική ή παραγωγική πτυχή της αντίληψης, κατά την οποία αντιλαμβανόμαστε περισσότερες χωρικές πληροφορίες από όσες περιέχει το αισθητηριακό ερέθισμα το οποίο λαμβάνουμε.

Για παράδειγμα, στην εικόνα Α αντιλαμβανόμαστε ένα τρίγωνο, αν και αυτό που πραγματικά βλέπουμε είναι 3 πακ-μαν. Στις εικόνες Β και D το μάτι θα αναγνωρίσει ξεχωριστές μορφές ως ενιαία σχήματα (θα δει δηλαδή ένα S και το τέρας του Λοχνές) και στο C θα αντιληφθεί ένα πλήρες τριδιάστατο σχήμα, ενώ στην πραγματικότητα δεν έχει δει τέτοιο πράγμα.

Πολυστάθεια

Πολυστάθεια: Σταυρός ή Χ;
Πολυστάθεια: Ο κύβος του Necker και η ψευδαίσθηση πρόσωπα/βάζο του Rubin
Πολυστάθειαπολυσταθής αντίληψη) είναι η τάση διφορούμενες αντιληπτικές εμπειρίες να παλινδρομούν ανάμεσα σε δύο ή περισσότερες εναλλακτικές ερμηνείες. Αυτό το φαινόμενο μπορούμε να το παρατηρήσουμε στον κύβο του Necker, και στην ψευδαίσθηση πρόσωπα/βάζο του Rubin (αριστερά). Πολλά παραδείγματα μπορούν να βρεθούν στους πίνακες του MC Escher.

Μη παραλλαξιμότητα

Μη παραλλαξιμότητα
H μη παραλλαξιμότητα είναι η ιδιότητα της αντίληψης κατά την οποία απλά γεωμετρικά αντικείμενα παραμένουν αναγνωρίσιμα ανεξαρτήτως περιστροφής, μετάφρασης, και κλίμακας καθώς και πολλών άλλων παραλλαγών, όπως ελαστικών παραμορφώσεων, διαφορετικού φωτισμού, και διαφορετικών συστατικών στοιχείων. Για παράδειγμα, όλα τα αντικείμενα στο σχήμα Α τα αναγνωρίζουμε αμέσως ως το ίδιο βασικό σχήμα. Από την άλλη, επίσης αμέσως αντιλαμβανόμαστε ότι είναι διαφορετικά από όλα τα αντικείμενα του σχήματος Β. Το αντικείμενο του σχήματος Α παραμένει αναγνωρίσιμο ακόμα κι αν παραμορφωθεί προοπτικά ή ελαστικά όπως στο C ή ακόμα κι αν απεικονίζεται με διαφορετικά γραφικά στοιχεία όπως στο D.

Τα παραπάνω φαινόμενα, δηλαδή η εμφάνιση, η υποστασιοποίηση, η πολυστάθεια, και η μη παραλλαξιμότητα δεν αποτελούν κατ' ανάγκη διαφορετικές λειτουργικές μονάδες της αντίληψης που πρέπει να μοντελοποιούνται ξεχωριστά, αλλά είναι μάλλον διαφορετικές πτυχές ενός ενιαίου δυναμικού μηχανισμού της αντίληψης.

Ένα βασικό συμπέρασμα πάντως είναι ότι η ανθρώπινη αντίληψη φαίνεται να δουλεύει παραγωγικά και όχι επαγωγικά (βλ. Επαγωγή και Απαγωγή) δηλαδή από πάνω προς τα κάτω κι όχι από κάτω προς τα πάνω. Ο άνθρωπος μοιάζει να είναι πιο ικανός να συλλάβει ένα φαινόμενο στην ολότητά του, να πάει απευθείας στην κορυφή της σκάλας παρά να να το αντιληφθεί σταδιακά, ανεβαίνοντας ένα ένα τα σκαλοπάτια. Δηλαδή η φαντασία και η σύλληψη φαίνεται να είναι πιο εγγενείς ιδιότητες του ανθρώπου απ' ό,τι η ανάλυση και η μεθοδολογία (οι οποίες και θα πρέπει να είναι πολιτισμικά κατασκευάσματα).

Νόμοι

Ένα εγχείρημα των θεωρητικών της gestalt ήταν η καταγραφή και κατανόηση των ιδιοτήτων της μορφής των αντικειμένων. Κατέληξαν λοιπόν σε ορισμένους νόμους (ή αρχές[2]) σύμφωνα με τους οποίους το ανθρώπινο μάτι πληροφορεί το μυαλό για τον κόσμο που βλέπει. Μια βασική τάση της αντίληψης είναι να οργανώνει τα στοιχεία του περιβάλλοντος, να τα βάζει σε μια διάρθρωση έτσι ώστε να μη παρουσιάζονται σε ασαφή και ασύνδετη κατάσταση, και πάνω σ’ αυτή βασίζονται οι αρχές της gestalt.

Οι νόμοι της Gestalt συνεχώς εμπλουτίζονται και κάποιοι από αυτούς δεν είναι παρά συνδυασμοί ή ειδικές περιπτώσεις άλλων. Στο παρόν σύγγραμμα γίνεται απόπειρα να μαζευτούν οι περισσότεροι από αυτούς.

Οι βασικοί νόμοι είναι δύο:

  • ο «Νόμος της Καλής Μορφής» (good figure law) και όσοι απορρέουν από αυτόν και
  • οι αρχές της «Ομαδοποίησης» (grouping) των αντικειμένων κατά τις οποίες τα διάφορα στοιχεία παρουσιάζονται ομαδοποιημένα κατά κάποιον τρόπο, μερικά σαν να ανήκουν σε μια ενότητα, ενώ άλλα γίνονται αντιληπτά σαν μέρη ευρύτερων δομών.

Νόμος της Καλής Μορφής ή Σωστής Διαμόρφωσης ή Prägnanz

Η αντιληπτική ικανότητα αναγνωρίσεως μιας οπτικής διαμόρφωσης από ένα ελάχιστο ποσό πληροφοριών.

Οι “καλές μορφές” χαρακτηρίζονται από:

  • Ισορροπία
  • Τάξη
  • Δυνατότητα απομνημόνευσής τους
  • Απλότητα
  • Συμμετρία

Νόμος της Τελείωσης ή Ολοκλήρωσης ή Συμπλήρωσης ή Κλειστότητας (Closure)

<mediaplayer

width='400' height='225' title= creator= date= description= image=> http://www.youtube.com/watch?v=KIsHnlyDhnc </mediaplayer>

Πάλι από την ταινία Top Secret, ένα έξυπνο αντιπαράδειγμα τελείωσης ή συνέχειας. Επειδή δεν βλέπουμε τα πόδια αλλά βλέπουμε τις μπότες θεωρούμε ότι είναι η συνέχεια των ποδιών.
Ολοκλήρωση: μη-ολοκληρωμένα σχήματα ολοκληρώνονται νοητικά από τον παρατηρητή.
Ο νόμος αυτός λέει ότι μη ολοκληρωμένες εικόνες (όπως σχήματα, γράμματα, φωτογραφίες κλπ), τα αντιλαμβανόμαστε ως ολοκληρωμένα. Με άλλα λόγια, η αντίληψή μας συμπληρώνει τα κενά σε μια ημιτελή εικόνα.

Με την αρχή αυτή (η οποία απορρέει από το Νόμο της Καλής Μορφής), περιγράφεται η διηνεκής τάση του ανθρώπινου μυαλού να απλοποιεί και να κλείνει τα αντικείμενα.



Οι ψυχολόγοι της Gestalt απέδειξαν πως η τάση αυτή του εγκεφάλου πηγάζει από τον ενδόμυχο φόβο του ανθρώπου να απλωθεί στο άγνωστο. Όσο η ηλικία ενός ανθρώπου μεγαλώνει, τόσο η τάση αυτοπεριορισμού σε περισσότερο ασφαλή και κλειστά σχήματα και χώρους μειώνεται. Υπάρχουν πολλά πειράματα που δείχνουν πως τα παιδιά προτιμούν τα κλειστά σχήματα με αναφορές σε γνωστά αντικείμενα, σε αντίθεση με τους ενήλικες που τολμούν να βλέπουν και να αντιλαμβάνονται την κίνηση, τη διεύθυνση και τη συνέχεια σε σύγκριση με το κλείσιμο. Μια άλλη σειρά πειραμάτων που έκαναν για να αποδείξουν την ορθότητα των νόμων τους ήταν να προβάλλουν σε δεκάδες ανθρώπους για κλάσματα δευτερολέπτου ένα τετράγωνο στο οποίο έλειπε ένα μικρό κομμάτι από κάποια γωνία. Όταν ζήτησαν στο κοινό τους να το σχεδιάσει, όλοι έφτιαξαν ένα πλήρες τετράγωνο. Oι περισσότεροι άλλωστε ούτε καν είχαν αντιληφθεί την έλλειψη. Mε την ίδια λοιπόν λογική μια διακεκομμένη γραμμή δηλώνει μια συνεχή γραμμή, όπως μπορεί να παίξει το ρόλο ενός περιγράμματος για κάποιο σχήμα κλπ. Tο μυαλό ενώνει τα σημεία και αναγνωρίζει το σχήμα.
Αρχή τελείωσης: Το φαινόμενο είναι τόσο ισχυρό που ένα χέρι αρκεί για να δούμε έναν άνθρωπο.
Λέγεται και Τελείωση γιατί μια ατελείωτη μορφή εκλαμβάνεται πάντα σαν ολοκληρωμένη της οποίας η ατελείωτη αποτελεί μέρος.

βλ. και Απαγορευμένα κοψίματα στο καδράρισμα


Μια ιδιαίτερη περίπτωση κλειστότητας είναι και η τάση να βλέπουμε πρόσωπα στο οτιδήποτε. Το μόνο που χρειάζεται είναι να υπάρχει ο ελάχιστος σχηματισμός δύο μικρών στοιχείων (πχ. κυκλάκια, τριγωνάκια κλπ) με μια οριζόντια γραμμή από κάτω για να αναδυθεί η μορφή ενός προσώπου (βλ. και Ανάδυση πιο πάνω). Κλασσικό παράδειγμα και τα emoticons ή smilies, το δυτικό :) και το ιαπωνικό ^_^ (για το δυτικό πρέπει να γείρουμε το κεφάλι αριστερά).

Point Loma
(Φωτο: Jake Holland)
Freaked Out
(Φωτο: Ορέστης Φραγκόπουλος)
maan ääni - reloaded
(Φωτο: vaula)
26
(Φωτο: Julio López Saguar)

Στην κλειστότητα οφείλεται και η αρχή του καμουφλάζ (παραλλαγή) σύμφωνα με την οποία η απώλεια της οπτικής ταυτότητας μιας μορφής χρωματισμένης με κάποιο μοτίβο οφείλεται στην αποτελεσματικότητα με την οποία τα στοιχεία του μοτίβου συνεχώς ενσωματώνονται αντιληπτικά με άλλα παρόντα στοιχεία, δημιουργώντας νέα οπτική σύνολα. Ένας τρόπος με τον οποίο η οπτική ταυτότητα μπορεί να ανακτηθεί είναι απλά αλλάζοντας το χρώμα της μορφής ώστε να είναι διαφορετικό από του περιβάλλοντος (για αυτό βλ. Νόμο των Κοινών Περιοχών παρακάτω).

Flickr Error ( Photo not found ): PhotoID 4987104265
Man in black jacket, Piraeus
Κλειστότητα: Μια έξυπνη χρήση των αρχών του καμουφλάζ (Φωτο: Ζήσης Καρδιανός)

Νόμος της Οικειότητας ή Συγγένειας

Οικειότητα: Στην εικόνα απεικονίζεται η κάτοψη ενός κτηρίου. Στην αρχή όμως όλοι βλέπουμε το γράμμα Α.
Με το νόμο αυτό (ο οποίος απορρέει από το νόμο της καλής μορφής), τίθεται το αξίωμα ότι αν σχετικώς μη οικεία σχήματα προβληθούν για σύντομο χρόνο και ακολούθως ζητηθεί από τους παρατηρητές να τα αναπαραστήσουν, η τάση θα είναι να φανούν στην αναπαράσταση σχήματα πιο συγγενή μεταξύ τους ή με γνωστές παραστάσεις, απ’ όσο ήταν τα αρχικά. Η αρχή αυτή, αναφέρεται δηλαδή στην τάση που έχουν οι άνθρωποι να απλοποιούν σχήματα με δεδομένες μικροδιαφορές ώστε να τα ομαδοποιήσουν ευκολότερα.

Σε πειράματα που έγιναν με προβολή σχημάτων που είχαν μικροδιαφορές μεταξύ τους το κοινό όταν κλήθηκε να τα επανασχεδιάσει το έκανε αμβλύνοντας τις διαφορές και χρησιμοποιώντας πιο απλά σχήματα.

βλ. σχετικά και Νόμο της Εμπειρίας του Παρελθόντος

Νόμοι Ομαδοποίησης των Αντικειμένων

  • Η τάση του ανθρώπινου ματιού να ομαδοποιεί τα οπτικά στοιχεία.
  • Πηγάζει από την αναζήτηση οργάνωσης ή τάξης.

Νόμος της Γειτνίασης (Proximity)

Γειτνίαση: Στην εικόνα υπάρχουν συνολικά 72 κυκλάκια. Κι όμως το μυαλό μας βλέπει καταρχάς 2 μεγάλες ομάδες των 36 κύκλων και επιπρόσθετα, στη δεξιά ομάδα βλέπει 3 μικρές ομάδες των 12 κύκλων.
Γειτονικά οπτικά στοιχεία φαίνεται να ανήκουν το ένα στο άλλο. Τα κοντινά στοιχεία ομαδοποιούνται (βλ. και Έλξη μάζας πιο πάνω).

Νόμος της Ομοιότητας (Similarity)

Ομοιότητα: Στην εικόνα υπάρχουν συνολικά 36 κυκλάκια που ισαπέχουν μεταξύ τους. Το μυαλό μας τείνει να τα ομαδοποιεί σύμφωνα με το χρώμα σε 6 μικρές οριζόντιες ομάδες.
Persianas
Ομοιότητα και Ανομοιότητα (Φωτο: Rodrigo Denúbila)
Τα παρόμοια μεταξύ τους οπτικά στοιχεία ομαδοποιούνται με αποκλεισμό των ανόμοιων. Η ομοιότητα μπορεί να βρίσκεται στο χρώμα, στο σχήμα ή σε οποιαδήποτε άλλη ιδιότητα.

Νόμος της Συμμετρίας (Symmetry)

[ ] { } [ ]

Συμμετρία: Έχουμε την τάση να βλέπουμε 3 ζεύγη αντί 6 ξεχωριστές αγκύλες.
Ο νόμος της συμμετρίας ορίζει ότι ο νους να αντιλαμβάνεται τα αντικείμενα ως συμμετρικά και σχηματισμένα πάντα γύρω από ένα κεντρικό σημείο. Γενικά είναι ευχάριστο αντιληπτικά να χωρίζουμε τα αντικείμενα σε ένα ζυγό αριθμό συμμετρικών μερών. Έτσι, όταν δύο συμμετρικά στοιχεία δεν συνδέονται, τα συνδέει το μυαλό αντιληπτικά ώστε να σχηματίσουν ένα συνεκτικό σχήμα. Όσο περισσότερες ομοιότητες έχουν μεταξύ τους τα συμμετρικά στοιχεία τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να ομαδοποιηθούν ώστε να σχηματίσουν ένα συνδυασμένο συμμετρικό αντικείμενο.

Νόμος της Κοινής Μοίρας (Common Fate)

<mediaplayer

width='400' height='300' title='Murmuration' creator='Sophie Windsor Clive & Liberty Smith' date= description= image=> http://www.youtube.com/watch?v=iRNqhi2ka9k </mediaplayer>

Κοινή Μοίρα: Δείτε αυτό το υπέροχο ερασιτεχνικό 2λεπτο βίντεο ("Murmuration" - Sophie Windsor Clive & Liberty Smith)
Όταν βλέπουμε οπτικά στοιχεία να κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση με τον ίδιο ρυθμό, η αντίληψη μας τα θεωρεί ως μέρος του ίδιου ερεθίσματος. Για παράδειγμα, μπορούμε να διακρίνουμε ένα σμήνος πουλιών επειδή κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση και στην ίδια ταχύτητα, ακόμα και όταν κάθε μεμονωμένο πουλί δεν είναι παρά μια κουκκίδα στο οπτικό μας πεδίο. Οι κινούμενες "κουκκίδες" φαίνεται να είναι μέρος ενός ενιαίου συνόλου.

Ομοίως, δύο σμήνη των πουλιών μπορούν να διασχίσουν το ένα στο άλλο οπτικό πεδίο του θεατή, αλλά παρόλα αυτά θα συνεχίσουν να αντιμετωπίζουν ως χωριστά σμήνη, επειδή κάθε πουλί ακολουθεί την κοινή κατεύθυνση στο δικό του σμήνος. Αυτό επιτρέπει στους ανθρώπους να διακρίνουν κινούμενα αντικείμενα, ακόμη και όταν δεν μπορούν να δουν άλλα στοιχεία τους (όπως το χρώμα ή το περίγραμμά τους). Αυτή η ικανότητα μπορεί προέκυψε από την εξελικτική ανάγκη να διακρίνουν ένα καμουφλαρισμένο αρπακτικό από το φόντο του.

Στον νόμο της κοινής μοίρας βασίζεται η αρχή του ποντικιού του υπολογιστή. Επειδή η κίνηση του ποντικιού πάνω στο γραφείο είναι συγχρονισμένη με την κίνηση του δρομέα στην οθόνη, τα αντιλαμβανόμαστε ως ένα.

Ο νόμος της κοινής μοίρας εφαρμόζεται και σε στατικές εικόνες (φωτογραφίες) με τη χρήση των διανυσμάτων δείκτου που προέρχονται από κίνηση αρκεί να είναι αρκούντως ισχυρά (βλ. Διανύσματα δείκτου).

Νόμος της Συγχρονίας (Synchrony)

Υποπερίπτωση του νόμου της κοινής μοίρας. Συγχρονισμένα ερεθίσματα τα αντιλαμβανόμαστε ως ένα. Παράδειγμα, τα αλάρμ του αυτοκινήτου.

Νόμος της Συνέχειας ή Ακολουθίας ή Καλής Συνέχειας ή Καλής Ακολουθίας (Good Continuation)

Semiótica
Συνέχεια. Προσέξτε ότι όλες οι καραμελίτσες είναι προσανατολισμένες (η μυτερή άκρη προς τα πάνω). Αν ήταν τυχαία βαλμένες δεν θα εφαρμοζόταν ο νόμος. (Φωτο: Cristina Gehlen)
Σύμφωνα με αυτόν το νόμο, προσανατολισμένα στοιχεία τείνουμε να τα αντιλαμβανόμαστε ως σύνολα αν είναι στοιχισμένα μεταξύ τους (δηλαδή αν βρίσκονται κατά μήκος μιας γραμμής, ευθείας ή καμπύλης).
Συνέχεια: Διασταύρωση
Όταν υπάρχει μια διασταύρωση ανάμεσα σε δύο ή περισσότερα αντικείμενα, οι άνθρωποι τείνουν να αντιλαμβάνονται κάθε ένα από τα αντικείμενα ως ενιαίο και αδιάλειπτο. Αυτό μας επιτρέπει να διαφοροποιούμε τα οπτικά ερεθίσματα, ακόμη κι όταν βρίσκονται σε επικάλυψη. Έχουμε μια τάση να ομαδοποιούμε και να οργανώνουμε γραμμές ή καμπύλες που ακολουθούν παράλληλες διευθύνσεις έναντι εκείνων που ορίζονται από έντονη και απότομη αλλαγή διεύθυνσης.

Νόμος της Εμπειρίας του Παρελθόντος (Past Experience)

Ο νόμος της εμπειρίας του παρελθόντος λέει ότι τα στοιχεία τείνουν να ομαδοποιούνται αντιληπτικά εάν εμφανίζονταν συχνά μαζί στο παρελθόν, σύμφωνα με την προηγούμενη εμπειρία του παρατηρητή.

Ο συγκεκριμένος νόμος βρίσκει μεγάλη εφαρμογή όταν διαβάζουμε, ειδικά χειρόγραφα ή κακογραμμένα κείμενα. Για παράδειγμα αν δούμε το σχηματισμό |< είναι πιθανότερο να ομαδοποιήσουμε τα δύο στοιχεία και να τα ερμηνεύσουμε ως Κ παρά ως Ι και το μαθηματικό σύμβολο του μικρότερου.

Πάντως η ομαδοποίηση που βασίζεται στην εμπειρία θεωρείται λιγότερο ισχυρή από τις άλλες ομαδοποιήσεις γιατί εκείνες βασίζονται σε οπτικά ερεθίσματα που είναι πιο άμεσα. Έτσι συνήθως υπερισχύουν οι άλλοι νόμοι όπως της συνέχειας, της γειτνίασης κλπ.

Αυτός ο νόμος είναι υποπερίπτωση του νόμου της οικειότητας ή συγγένειας ο οποίος όσον αφορά στην ομαδοποίηση, συσχετίζει τα οπτικά στοιχεία αν αυτή η ομαδοποίηση φαίνεται λογική ή οικεία. Εάν διάφορα στοιχεία μιας εικόνας θυμίζουν μια μεγαλύτερη, πιο αναγνωρίσιμη μορφή, τότε τα εν λόγω στοιχεία ομαδοποιούνται. Εάν για παράδειγμα ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο και ένα τρίγωνο είναι τοποθετημένα με τέτοιο τρόπο ώστε να μοιάζουν με τη μορφή ενός σπιτιού, τότε τα εν λόγω σχήματα θα γίνουν αντιληπτά ως ομάδα.

Είναι προφανές ότι και οι δύο αυτοί νόμοι πηγάζουν από την κλειστότητα. Βλ. φάτσες

Νόμος των Κοινών Περιοχών (Common Regions)

STOP WAR
PEACE NOW
STOP WAR
PEACE NOW
Στοιχεία που βρίσκονται μέσα σε μια κλειστή περιοχή (που ορίζεται είτε από μια γραμμή είτε χρωματικά) τείνουν να ομαδοποιούνται.

Νόμος της Συνδεσιμότητας (Connectedness)

Συνδεσιμότητα

Ο νόμος της συνδεσιμότητας ομαδοποιεί τα στοιχεία που συνδέονται με γραμμές όπως μπορούμε να δούμε στην αριστερή εικόνα ξεκινώντας από το Α2. Υπερισχύει έναντι πολλών άλλων.

Για παράδειγμα στο Β1 τα στοιχεία ομαδοποιούνται λόγω γειτνίασης. Στο Β2 όμως υπερισχύει η διαφορετική ομαδοποίηση που προκαλεί η συνδεσιμότητα.

Ομοίως στο Γ1 κυριαρχεί η ομαδοποίηση λόγω ομοιότητας και στο Γ2 πάλι υπερισχύει πάλι η συνδεσιμότητα.

Στο Δ2 παρατηρούμε ότι υπερισχύει ακόμα και έναντι της συνδυασμένης ομοιότητας και γειτνίασης.

Νόμος της Φαινομενικής Κίνησης

H μελέτη της φαινομενικής κίνησης οφείλεται στον Wertheimer και το λεγόμενο φαινόμενο Φ (Phi-phenomenon). Το φαινόμενο Φ είναι μια αντιληπτική ψευδαίσθηση κατά την οποία παράγεται κίνηση από τη διαδοχή επιμέρους εικόνων. O Wertheimer έκανε ένα πείραμα στο οποίο χρησιμοποίησε δύο φώτα σποτ, τοποθετημένα σε μια απόσταση μισού περίπου μέτρου μεταξύ τους, που αναβόσβηναν σε διαφορετικό χρόνο. Tη στιγμή που το ένα ήταν αναμμένο το άλλο ήταν κλειστό και αντίστροφα. Αποτέλεσμα ήταν οι θεατές του να πιστεύουν πως υπάρχει μόνο ένα φως που τρέχει δεξιά αριστερά και όχι δύο ξεχωριστά. Το φαινόμενο αυτό αποτελεί ένα δείγμα του πώς μπορεί να γίνεται αντιληπτή κίνηση στο χώρο, χωρίς πραγματικά να υπάρχει, αφού αυτό το φαινόμενο προκαλείται από διαστήματα ενέργειας-παύσης, δηλαδή διαδοχής στο χρόνο.
Αυτός ο νόμος εφαρμόζεται σε κινούμενη εικόνα. Είναι υποπερίπτωση του νόμου της συνέχειας μόνο που δεν λειτουργεί χωρικά αλλά χρονικά. Όταν βλέπουμε μια σειρά από διακριτά στιγμιότυπα που δείχνουν ένα αντικείμενο να αλλάζει θέση, λόγω συνέχειας αντιλαμβανόμαστε το φαινόμενο ως κίνηση. Να μη γίνεται σύγχιση με το φαινόμενο του μετεικάσματος που είναι ένα σύνθετο, κυρίως οπτικό φαινόμενο και απαιτεί συγκεκριμένο ρυθμό στιγμιοτύπων ανά δευτερόλεπτο (24 στον κινηματογράφο). Η φαινομενική κίνηση μπορεί να γίνει αντιληπτή ακόμα κι αν τα στιγμιότυπα εμφανίζονται με πολύ χαμηλό ρυθμό, πχ. 1 στιγμιότυπο ανά δευτερόλεπτο.

Σημειώσεις

  1. Η ψυχολογία Gestalt δεν πρέπει να συγχέεται με την ψυχανάλυση Gestalt που είναι θεραπευτική μέθοδος και δεν έχει καμία απολύτως σχέση πέρα από το όνομα.
  2. Στην επιστήμη, "νόμοι" και "αρχές" δεν είναι το ίδιο πράγμα αλλά επειδή ο συγκεκριμένος τομέας είναι περισσότερο εμπειρικός παρά επιστημονικός δεν παίζει και πολύ μεγάλο ρόλο. Κρατάμε λοιπόν το "νόμοι" που κυριαρχεί στη βιβλιογραφία.

Πηγές